KUNAN PACHA, 2026 WATA TAQA, KIKINMANTA,
SAQIRINI
50 WATA KUSKACHAKUY SUÑAYNINMANTA
ISKAY PACHAK DOLLARMANTARAQ, 500 DOLLARTAHINA,
CHHANTATAQMI KAYPI QILLQANI,
CHILE LLAQTAY MANA KISPISTIN...
CHINCHA KITIPI MANA RIKUSQA PARA WIQCHUYKUNA
TUKUY LLAQTATA P'AKIRUN,
ÑAWPAQTAQA NORTE CHICOPIM
KIMSA PACHAK KILOMETRO HINA CHIQANTA
CHANTAPASH NORTE GRANDEPISH
VALLENARMUNTA ARICA KAMAN
WARANQA TAWANIQNIYUQ KILOMETRU SUNIYNINPI.
MANAN KAY SUÑAYTA QAQAYKUMANCHU
TUKUY IMAYMANA PASAKUSHQANRAYKU.
LLAKIPI KASPAQA, CHILEPIS RUWAYKUNATAM MAÑAKUN
MANAN SIMILLATAFUANCHU...
Kamachikuqkunapi pisiykaq ruwaykunatam.

Yanapaypa Kawsaynin
Llapan Amawtakunap K'amiyninpi.

Llaqtakunap wiñay kawsayninqa
manam qillqakunchu
kamachikuqkunap hatun wasinkunallapichu,
aswanqa sapa p'unchaw ruwaykunap
cheqaq yuyayninpi
hunt'asqa kawsayninpim.
Pachamama llakiwan p'akikuptinqa,
sinchi llakillawanmi rikukun
iskay pachantinpa t'aqanakusqan:
wakintaq wakchapa sufrisqanta qawan
tiyananmanta allinlla tiyaspalla,
wakaqtaqmi wakinpa nanaynin hap'ikun
mana saqina qayakuyhina
llank'anapaq wañuyninpaqpas.

Mana tupaq qunakuykuna,
mana ancha chanin mañakuykunapaq qullqikuna
chanta hatun suñaykuna
llaqtap qullqi waqaychananta llasaqyaq
mana kaqllakama kawsaytam
paqarichin.

Qullqimanta chinkay:
Yanapaykuna
purinapaq qunakuykuna,
mana tupaq yachachiykuna
chanta sapa p'unchaw mikhuykunapaq
hatun kamachikuqkunapi kasqanqa
qawachinmi kamachikuqpa munaynin
karunchasqa kasqanta
runakunap mañakuyninmanta.

Iñiy p'akikuy:
Llaqtap qullqinkuna
pisi runakunallapaq kaptinqa,
runapura kawsay t'inkinakuyqa p'akikunmi.

Kay mana khuyapayakuq kayqa
t'ikranmi chiqap kaqmanta
munasqanchik kawsay kamachiyta.
Pacha kamachiy p'akikuy
chanta kutichiy
kikin ruwaywan.

Kunan pacha pachamamap sasachakuynin
qawachiwanchikmi
yanapaykuna necesitakusqanta
rimayllamanta aswan.
Llakiyniyuq pacha kaptinqa,
sapa runap munakuyninqa
manam allinpaqchu qhawarikunman.

Saqiy chanta kikin kawsay:
Kikinpa munayninmanta qullqita saqiy —
warmi-qhari kawsay suñayhina —
qawachinmi hatun kayninta
runap llakinta kuska apaspa.

Qawachiypa chanin:
Kay niraq ruwaykunaqa
k'anchayhina kanku
kamachikuqkunapaq yuyarichiyhina:
cheqaq masi yanapayqa manam rimakunallachu,
aswanqa ruwakunmi kikinpa kaqninta saqispa
llapanchikpa kawsayninta huñunapaq.

Allin kawsayman t'ikrana ñan:
Kay rikuchisqa t'aqanakuyqa
qawachinmi mana saqina ñanta
llaqtapaqpas kamachikuqkunapaqpas.

Llaqtata huñumuyqa
manam qullqillatachu mañakun,
aswanqa kutirichinmi yanapay munayta
sapa masikta makita mast'arispa.

Munayniyuqkunaq saqisqanmanta,
aswan atiyniyuq kutichiyqa
kanmi kawsayninpi
pisi qullqilla kawsay.

Alfred Asís
purimunmi sapa ch'ikuta
para unuyuq chinkachisqa p'itikunata
kay mit'api, rikurqanmi
pisiykuqkunata, urqukuna chawpi llaqtakunata,
k'uchukunata p'akikuq purinankunata,
paray unu mana churasqanta
ch'aki pampaman,
kay pacha aswan ch'aki pampaman;
rikurqanmi
kimsa chunka wata purispan
Chile pampa chawpipi, runakunap pisiykwasqanta,
ch'aki t'ika wasikunata, mawk'a q'iru wasikunata
ch'aki pampap uranpi q'ipiqkunata.

Kimsa chunka watapi Chile suyunta purimuqpa qhawariyninqa
kunanqa samarinmi huk pachamama
unumanta sasachakuymanta t'ikrakusqanpi.

Kay pachap aswan ch'aki pampanpiqa,
mana rikusqa parakuna qallariymi
pachata musuqmanta t'ikran.

Pachap yuyariynin:
Kimsa chunka wata
purisqanpi suyunta watukuspa,
huñusqa qawachiyqa
rikuchinmi lliw sumaq kasqanta llakipaq kasqantapas:
T'ikrakusqa pacha:

Ñawpaq ch'aki pampasqa
kunanqa parakunawanmi tupachkan.

Wasi llakikuy:
Llaqtakuna, ñawpaq wasiyuq
t'ika wasi mawk'a q'iruyuq,
tarinku
p'allta pampa uranpi
kunan pacha sinchita p'akikuq unuyuq.

Ñanpa qawachisqan llakipi:
Mayqenpas purimuq
kay p'itikunata t'ikraspaqa
yachanmi runakunap pisiykaqnin mana pisi kasqanta,
aswanqa uyakunam wasikunam phaqllapi kasqanta
ch'in pampapi sapallankupaq.

Kay qawariyqa
quwanmi sapalla kawsaymanta
imaynam kawsayta kutichina kasqanmanta
yuyaymanayta.

Sapa kutilla kaynin:
Chile ñankunapi puriyqa
qawachinmi pacha llakikunap chiri kayninta
kamachikuqpa yupayninmanta
aswan sunqunpi.

Mana yuyayniyuqpa t'aqakuynin:
Kay llakikunap qallariyninpi — imaynam ayllukuna tukuy imata chinkachinku — rikukunmi mana chinkachina karu kay
p'akikuy pampamanta
karu kamachikuqkunamanta.

Imakunatam qawachina?
Kunan ruwanaykunaqa kaykunanmi:
unu huñuna qochakunata ruway,
mana wasichanapaq kamachiyta churay
imamanta mancharikuq kitipi
chanta t'ijsinapaq k'uchukunata kachay
unuta llaqtakunamanta karunchanapaq.

Kamachiy Allichaykuna
Pacha Llakikunaman Tupachispa.

Yachaymi qawachin
allichaykunata ñawpaqta qawanapaq.
Pacha kamachiy mañakunmi
t'aqata musuqmanta wakichinapaq:

Unu huñuna qochakuna:
Ruway
unu huñuna pampakunata
allin tarisqapi
hatun unu apakuykuna
ama lliw llaqtaman
hunt'anankupaq.

T'ijsinapaq k'uchukuna:
Allichay
unu purinapaq p'itikunata
mana unu lluqsichispa
llaqtakunata
qispichinapaq.

P'itikunaqa yuyayniyuqmi
runakunam ichaqa mana.

Mana wasichanapaq kamachiy
imamanta mancharikuq kitipi:
Kamachiy
sinchi qillqasqakuna
amaña wasichanankupaq
p'itikunap patanpi, ch'aki qhichwakunapi
chanta unup apasqan kitikunapi.

Kay ruwaykunata ñawpaqman churanachu?
Hatun kaptinkupas,
apamunmi hatun qullqita
pisi qullqiyuq Chile suyuman.
Qullqi chaskiyqa teqsimuyumanta qawarikuyniyuqmi,
chaymi tupachiwanchik
runakunawan
mana aswan qullqi munayniyuqkunawan
tukuyninpipas, pisilla
wiñasqanman chaskikunapaq.

Qullqimanta Sasachakuy
Wiñaypaq Sayayninwan.

Qullqi waqaychanap kashan
sasachakuyninqa
qawachinmi sunqu p'akikuyta.

Huk lawnimanta, kamachiy
ruwaypa usqhayninqa manam saqinmanchu
qhispichinapaq; huk lawnimanta,
suyunchikqa tupachkanmi
qullqi huñuyqa
hunt'asqa kasqanman.

Qullqi llasay chanta t'aqanakuy:
Impuestos nisqaqa cheqaqmi.
Runakuna nanayniyuq
kawsay patapi kashaspa
mana munankuchu musuq qullqi mañakuyta,
yuyaspa llasayqa
sapa kuti kikin wasallapitaqmi kashasqanta.

Mana allin t'aqasqawan t'aqanakuynin:

Runakunap llakikuyninqa yapakunmi
rikuspa, mana qullqi kanchu nispalla,
kamachikuqkuna wasipi
apakunku achka qullqikunata
kikin hatun suñaykunapaq,
hatun p'unchaw mikuykunapaq chanta mana allin
kamachikuqkunap munayninpaq.

Wiñaypa pisiyakuynin:
Pisi qullqi huñuyninwan
impuestos sayk'usqanrayku chanta kamachikuqpa
mana allin ruwayninpi qullqi chinkayninwan,
cheqaq allichaykunaqa
pisi p'itikunapaqqa
pisiyakunmi mana allinta aypaspa.

Allin kamachiykuna
wakmanta qawanapaq.

Kay sasachakuymanta lluqsiyqa
manam sayk'uchiychu impuestowan,
aswanqa hatun khuchunatam mañakun
mamallaqtap qullqinmanta.
Sichus qullqi mana allinta apakusqa
kamachikuq wasipi kutirichisqa kanman
yanapay tarinapaq, mama llaqtaqa
charinmanmi qullqita
hatun ruwaykunata ruwanapaq
ayllukuna mana sasachakuspa.

Kunan mama llaqtap qullqinkunap wakmanta t'aqakuynin
hunt'anchu
kay hatun ruwaykunata qullqichanapaq
mana musuq impuesto kaptin?

Tiyanmi munaypas kamachiypas qullqita t'aqanapaq,
ichaqa sasam,
kamachikuqkuna mana huk yuyayniyuq kasqankurayku;
kikillankupaq allin kaqlla
churasqa kanqa.
Kamachikuq runakunaqa
ruwanku iñisqankuman hinallam
manam yuyaymanayman hinachu.

Kamachikuqpa Iñiynin Pacha Kamachiy Mallsanpi:
Hatun hark'akuqqa manam qullqi pisi kaychu,
aswanqa partido iñiypa llasayninmi.
Sapa kutim paykuna purinku
sinchi kamachiykunawan,
ayllukunap allin kawsayninta saqispa
kikinkunap munayninrayku.

Kamachiykunaq Hark'akuynin
Allin Yuyaypaq.

Iñiy t'aqanakuy:
Iñiynillapi rimakushaptinqa,
cheqaq kawsayqa allin kutichiykunatam mañakun.

Partido yupaykuna:
Sasachakuyqa
qullqita allichanapaq
tiyanmi sapa t'aqapi
atiyninta sayachisqanrayku,
chaymi imapas t'ikrayqa
unaychan, p'akikunpas.

Allin yuyay pisi kay:
Iñiynillapi ruway
allin yuyaywan kutichinap rantipi
chanta pacha llakiyniyuq mama llaqtapi,
t'aqan t'aqanmi kamachikuqkunata
llaqtap mañakuyninmanta.

Kay p'akikuy chawpipi, ¿imaynatan t'aqana kamachiy wasita llaqtap mañakuyninman tupanapaq?

Sapalla ñanqa musuq kamachikuqta paqarichiymi, allin yuyayniyuq yachachisqata, llaqtap allinninta yuyariq manataq kikillanpaqchu; t'ikrakuyniyuq runakunata akllaq, ahinataq: amañá sinchi qullqi mañaq kamachikuq wasita saqinapaq.

"Semejantistas" nisqa runakunatam munanchik, hukta, iskayta, kimsata yuyariq runakuna, llaqtapaq ñawpaqta, manaraq kikinkunapaq hina.

Kamachiypi sumaq kawsayta t'ikranapaq chanta ayllup allinninta ñawpaqman churanapaq mañakuyqa allin yanapanapaq qayanqam.

Llaqta yanapanakuypaq yachaykunata, kamachiy wasikunap ruwayninta chanta Chile mama llaqtap demokratikanpi t'ikrana mañakuykunata astawan yachanaykipaqqa, qhawamunki nacionpa tukuy runakunap yachay wasinta utaq qhawaymanki Chile suyup Contraloría General nisqanpa kamachisqan allin puriy qillqasqakunata.